ترکمنستان، ناتو و امنیت انرژی

به گزارش آژانس رویدادهای مهم نفت و انرژی " نفت ما " ، قطع صادرات گاز توسط ترکمنستان، بحثهای رسانه ای و سیاسی متعددی را برانگیخته است. این گزارش به دنبال برسی و ارزیابی چالشهای موجود در روابط دو کشور به ویژه نقش ناتو و امنیت انرژی می باشد. بعضا برخی از این موارد می تواند به عنوان فرصت و اهرم فشار مورد استفاده کشورمان قرار بگیرد.

روابط ایران و ترکمنستان در زمینه های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قابل بررسی و ارزیابی می باشد. اما مهمترین بخش روابط اقتصادی در زمینه های انرژی (نفت و گاز)، پروژه های خطوط لوله (انتقال برق و گاز)، ترانزیت و حمل و نقل (خط آهن تجن سرخس مشهد و بافق مشهد، خط آهن اترک-گرگان)، تبلور یافته است. در این میان لزوم توجه به بخش خصوصی و ظرفیت حمل و نقل و ترانزیت کالا و انرژی و همکاری گمرکی، فعال سازی کریدور جنوب به شمال از مسیر عمان، ایران و ترکمنستان و ازبکستان برای تأمین منافع همه کشورهای منطقه از اولویت های همکاری اقتصادی دو کشور به شمار می رود.

عوامل تاثیرگذار بر روابط ایران و ترکمنستان؛ جغرافیا، آمریکا، روسیه و ترکیه می باشد. فرصت های همکاری دو کشور در زمینه های انرژی، ترانزیت و حمل و نقل، همکاری در سازمان همکاری اقتصادی (اکو)، مبارزه با تروریسم و مواد مخدر، نقش ژئوپلیتیک قوم ترکمن در روابط دو کشور و تاثیر مثبت آن بر ترکمنهای ایران قابل بررسی و مطالعه می باشد. چالشهای روابط دوکشور رژیم حقوقی دریای خزر، نفوذ قدرتهای فرامنطقه ای در روابط دو کشور و احتمال عضویت ترکمنستان در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و تاثیرات منفی آن بر امنیت ملی ج.ا.ا. می باشد.

جمهوری ترکمنستان در دسامبر 1994 به برنامه مشارکت برای صلح ناتو(PFP) پیوسته و همواره آن را تمدید کرده است و از این رهگذر تماسها و ارتباطات نظامی خود را با ناتو گسترش داده و در جهت اصلاح نیروهای نظامی خود کمکهای موثری را از ناتو دریافت کرده است. دفتر مطبوعاتی ریاست جمهوری ترکمنستان این تصمیم را بر اساس علاقه به همکاری در راستای تحکیم امنیت و حفظ صلح و ثبات در منطقه اعلام کرده است. در واقع ترکمنستان علیرغم ادعای بیطرفی {پیوستن به سازمانهای نظامی و امنیتی مخالف قانون اساسی این کشور است} اولین کشور آسیای مرکزی بود که در سال 1994 موافقتنامه برنامه مشارکت در صلح را امضا کرد. ترکمنها شرکت خود در این برنامه را فقط در جهت انساندوستانه دانسته و اعلام کرده اند که دکترین نظامی این کشور بیطرف، اجازه پیوستن به هرگونه اتحادیه و سازمان نظامی را با تعهدات سنگین نمی دهد. اما اولویتهای برنامه همکاری ترکمنستان در برنامه مشارکت برای صلح ناتو را می توان به ترتیب زیر بیان کرد: آموزش نیروهای نظامی، افزایش نیروهای مسلح، برنامه ریزی بودجه نظامی و برخورد با وضعیتهای فوق العاده و اضطراری همچون مبارزه با تروریسم و مواد مخدر. این برنامه تعهدات سختی را بر ترکمنستان تحمیل نمی کند اما تضمینهای حکومت ترکمنستان را در اموری همچون مبارزه با تروریسم، حل و فصل منازعات با شیوه های مسالمت آمیز، رعایت حقوق بشر و ارتقای دموکراسی را به صورت سربسته بیان می کند. ترکمنستان علاوه بر تمدید و امضای برنامه مشارکت برای صلح ناتو در آوریل 2004 برنامه مشارکت انفرادی برای صلح(IPP) و "دانش برای صلح و امنیت (SPS) را نیز امضا کرده که وزارت دفاع و خارجه ترکمنستان نیز دلیل پیوستن را به آن را ذکر کرده اند. دبیران کل ناتو و نمایندگان ویژه این سازمان نیز بارها به عشق آباد سفر کرده اند و رئیس جمهور ترکمنستان نیز در نشستهای سران ناتو شرکت کرده است. مقامات ترکمن نیز حضور ناتو در منطقه را با توجه به منازعات بالقوه موجود در افغانستان و ایران ضروری خوانده اند. اقدامات ترنستان در همکاری با ناتو به نوعی نقض قانون اساسی این کشور می باشد.

ترکمنستان در زمینه فعالیتهای تحقیقاتی ناتو در دریای خزر یک کشتی برای انجام این مطالعات اختصاص داده است. ناتو در چارچوب این برنامه به بررسی منابع هیدروکربوری زیر بستر دریای خزر می پردازد. همچنین ناتو کنفرانس پروژه ابریشم مجازی را در عشق آباد برگزار کرده است.

در مورد منابع چالش زا و تنش زای ایران و ترکمنستان باید گفت که فضاهای سرزمینی ایران و ترکمنستان، مکملهای ژئوپلیتیک یکدیگرند. ترکمنها، همواره از اینکه در برابر ایران فاقد عمق استراتژیک و حتی عمق تاخیری بوده - با توجه به فاصله کمتر از 60 کیلومتری عشق آباد پایتخت تا مرز ایران -، شاکی بوده اند.

تنگناهای ژئوپلیتیک ترکمنستان به شرح زیر می باشد:

 1. ژئوپلیتیک قوم ترکمن ایران؛ بدینصورت که امتداد و پراکندگی قوم ترکمن در دوسوی مرز می تواند در صورت مساعد بودن شرایط، سوء استفاده احتمالی ترکمنستان و ایجاد تیرگی  وتنش و حتی بحرانهای شدید در روابط دو کشور را موجب شود.

2. وابستگی ترکمنستان به منابع آب ایران؛ کنترل احتمالی آبهایی که از ایران همچون اترک، سومبار، تجن، کلات نادری و.. به سمت ترکمنستان سرازیر می شوند می تواند روابط دو کشور را در چالش هیدروپولیتیک قرار دهد.

3.اختلافات پنهان ارضی: این مورد نیاز به توضیح بیشتری دارد. مرز ایران و ترکمنستان برای نخستین بار بر اساس قرارداد سال 1881، بین ایران و روسیه تزاری تعیین شد اما اتحاد شوروی در سال 1921 برای کاستن از فشارهای بین المللی از بخش کوچکی از امتیازاتی که روسیه تزاری در ایران به دست آورده  بود، چشم پوشی و صرفنظر کرد و بدین ترتیب مساله مرزهای بین المللی در فصل 3 قرارداد 1921 اتحاد شوروی و ایران گنجاده شد. بر اساس این قرارداد "سرخس کهنه" همچنان در اختیار شوروی باقی ماند و روستای فیروزه و جزیره آشوراده که در واقع بخش پایانی شبه جزیره میانکاله به شمار می رود به ایران بازگردانده شد. البته اتحاد شوروی نخست در بازگرداندن روستای فیروزه تعلل  و سپس از آن خودداری کرد. در حال حاضر روستای فیروزه که ناحیه کوهستانی همجوار با ایران است، مقر کاخ ریاست جمهوری ترکمنستان می باشد و استرداد آن با توجه به نوع مناسبات دو کشور مطرح نشده است. البته ایران همواره فرصت طرح این موضوع را به عنوان یک اهرم فشار در مذاکرات در اختیار دارد ضمن اینکه رودخانه مرزی اترک و تغییرات مسیر آن می تواند موضوع دیگری برای تشدید اختلاف و تنش مرزی بین دو کشور باشد.

4. رژیم حقوقی دریای خزر

با توجه موارد چالش زا و تنش زای فوق، عضویت ترکمنستان در ناتو موراد فوق را تشدید خواهد کرد و با توجه به ماده 5 منشور ناتو که بیان می دارد: "مورد تهاجم قرار گرفتن یکی از اعضای ناتو به معنای تهاجم به همه کشورهای ناتو است" که این امر می تواند در آینده دستاویزی برای فشار بیشتر ترکمنستان علیه ایران برای گرفتن امتیاز باشد.

به طور کلی پیوستن ترکمنستان به برنامه مشارکت برای صلح ناتو به معنای نامزدی برای عضویت کامل در این سازمان است. این عضویت می تواند پیامدهای متفی زیر برای ایران داشته باشد که عبارتند از: 1- تحول در رژیم حقوقی دریایی خزر و تاخیر در استقرار رژیم عادلانه به دلیل مابع سرشار نفت و گاز که نظر ترکمنستان از مشاع به تقسیم تغییر کرده است. 2- برانگیختن احساسات ناسیونالیستی و تجزیه طلبانه قوم ترکمن و طرح ادعاهای قومی منفی مخل وحدت و تمامیت ارضی ایران.3- از هم گسیختگی منطقه هارتلند و ایجاد خلاء ژئوپلیتیک در ضلع شمالی ایران و حضور رقبای جهانی و منطقه ای ایران مانند ناتو، آمریکا، اتحادیه اروپایی، اسرائیل، ترکیه و   .. 4- گرایش شدید قدرتهای منطقه ای و فرامنطقه ای به منطقه خزر به دلیل منابع هیدروکربوری. 5- گرایش به نظامیگری و حضور غیر مستقیم ناتو و آمریکا در دریای خزر. در همین زمینه در چارچوب برنامه تامین مالی نظامی خارجی ایالات متحده سالانه چند میلیون دلار به ترکمنستان پرداخت کرده است. این پول به خرید تجهیزات نظامی تسلیحاتی آمریکا، و دریافت خدمات دفاعی و آموزشی حرفه ای نظامی اختصاص یافته است. به عنوان مثال ترکمنستان 10 ناوچه کالکان و 10 ناوچه گریف تحویل گرفته است. در بندر ترکمنباشی تیپ حفاظت از سواحل تکمیل شده و تعداد نیروی دریایی ترکمنستان به بیش از 3 هزار نفر رسیده است.

ترکمنستان روابط نزدیکی با آمریکا در قالب ناتو و به شکل دوجانبه دارد و در همین راستا وزارت دفاع امریکا در اموزش نیروهای نظامی و انتظامی ترکمنستان مشارکت دارد و تاکنون چندین دوره آموزشی مختلف برای نظامیان ترکمن برگزار کرده است. بر اساس آمار موجود پنتاگون تاکنون بس از 500 افسر نظامی و امنیتی ترکمنستان را آموزش داده و دهها میلیون دلار نیز برای تجهیز و نوسازی پاسگاههای نظامی، امنیت و انتظامی ترکمنستان کمک کرده است.حتی ایمنی پالایشگاههای ترکمنستان را شرکت اسرائیلی مرهاوا در اختیار دارد.  شایان ذکر است 1500 دانشجوی ترکمنستانی در دانشگاههای آمریکا مشغول تحصیل می باشند که قطعا کادرهای رهبری آینده ترکمنستان را تشکیل می دهند. همچنین ناتو برای اجرای پروژه کاسا و انتقال برق از ترکمنستان به افغانستان، 200 میلیون دلار هزینه می کند.

عضویت ترکمنستان در ناتو و حضور نظامی دراز مدت آمریکا در منطقه دریای خزر ممکن است منجر به تغییر راهبردهای این دو قدرت از تاکید بر همکاریهای اقتصادی با کشورهای منطقه به همکاریهای نظامی و امنیتی گردد. با توجه به اهمیت منطقه به دلایل ژئوپلیتیک، ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک ، برای ج.ا.ا. حضور ناتو و آمریکا موجب تحدید حوزه فعالیت سیاست خارجی کشورمان خواهد شد.

با توجه به روند رشد و توسعه روابط ایران و ترکمنستان در سه دهه گذشته که با ثبات و آرامش استراتژیک در مرزها همراه بوده است، با اینحال علیرغم علایق و منافع متعدد و مشترک دو کشور، ترسیم چشم انداز و دورنمای این روابط بدون در نظر گرفتن چالشهای موجود از جمله امتداد جغرافیایی قومی ترکمنهای ایران در نوار مرزی با ترکمنستان، نیاز شدید ترکمنستان به آب رودخانه هایی که از خاک ایران به این کشور سرازیر می شود، منافع ژئوپلیتیک دو کشور در مسیرهای حمل و نقل و همچنین تراتزیت انرژی، رژیم حقوقی دریای خزر و کارکردهای مرزی مشکل است.

نظر به اینکه ترکیبی از نیروی نظامی و انرژی، ابزار اصلی قدرت در منطقه ای مانند قفقاز جنوبی را تشکیل می دهند، به خاطر اهمیت فزاینده منابع انرژی، درهم تنیدن بیشتر این دو ابزار سیاسی نه تنها در منطقه اوراسیا بلکه همچنین حتی در سرتاسر جهان قابل پیش بینی است. این مساله در تقابل با این اندیشه است که ابزار اقتصادی (انرژی ) جایگزین ابزار نظامی شده است. بنابراین، کشورها و سازمانها به یک هماهنگی حساب شده بین ابزارهای نظامی و اقتصادی به منظور هدایت و پیشبرد یک سیاست امنیتی موفق، نیاز خواهند داشت.

ناتو با توجه به برنامه مشارکت انفرادی برای صلح، دیدارهای متعددی با ترکمنستان، آذربایجان و قزاقستان در سطح سران و سفیر داشته است. ناتو خود را ملزم به همکاری با این شرکا در مورد امنیت انرژی به عنوان یک حوزه اولویت آشکار برای گفتگو، مذاکره و تعامل می داند. بر این اساس این شرکا ابزارها و ساز و کارهای مورد نیاز خود برای رویارویی با این چالشهای امنیت انرژی منطقه خزر را تعریف و فهرست می کنند. ناتو همچنین به حرفه ای سازی و استاتدارد سازی نیروها و ساختارهای  نظامی کشورهای ساحلی خزر را کمک کرده است.

 در همین زمینه افزایش همکاریهای ناتو و ترکمنستان می تواند در دور زدن روسیه و ایران با خط لوله ترانس کاسپین نمود عینی یابد و ایران را از ترانزیت گاز ترکمنستان به اروپا محروم کند.

از آنجا که موضوعات امنیت انرژی توجه سازمانهای نظامی- امنیتی را به خود جلب کرده است. با توجه به گستره فعالیت این سازمانها اعم از ناتو، گوام، در قفقاز جنوبی، ناتو کم کم به سمتی حرکت می کند که به عنوان نگاهبان امنیت انرژی در منطقه اوراسیا تبدیل شود و برنامه همکاری ناتو و ترکمنستان نیز می تواند موضوع ترانزیت انرژی را نیز شامل شود. لذا هوشمندی در لزوم حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات با کشورهای همسایه در حوزه  های انرژی و غیره، می تواند مانع از ورود بازیگران فرامنطقه ای در بازی بزرگ جدید و تامین منافع ملی کشور باشد و تسری همکاریهای فنی و اقتصادی به نتایج ملموس همگرایی سیاسی منجر شود.

نادعلی بای/سردبیر