آمریکا و رقابت هسته ای عربستان با ایران
آمریکا و رقابت هسته ای عربستان با ایران
در واشنگتن نگرانی ها درباره عدم امضای هر گونه توافق درباره غنی سازی و آماده سازی دوباره اورانیوم از سوی این کشور افزایش می یابد. این نکته که عربستان سعودی طی سال های اخیر آشکارا در پی رقابت هسته ای با ایران بوده، به این نگرانی ها دامن می زند.

به گزارش آژانس رویدادهای مهم نفت و انرژی " نفت ما " ،رآکتور هسته ای کوچکی در شهرک ملک عبدالعزیز در اطراف شهر ریاض در حال تکمیل است که می تواند نقطه آغاز برنامه های هسته ای عربستان باشد. دو ماه پیش کمیته نظارت و اصلاح در مجلس نمایندگان آمریکا گزارشی جنجالی درباره برنامه هسته ای عربستان منتشر کرد. در این گزارش با استناد به افشاگری های مختلف تهیه شده آمده است رئیس جمهور آمریکا قصد دارد به شرکت های آمریکایی اجازه دهد برای کمک به برنامه هسته ای عربستان، این کشور را به فناوری هسته ای حساس مجهز کنند. مبنای چنین اقدامی را تشویق به ساخت دهها نیروگاه هسته ای در عربستان و منطقه تشکیل می دهد.

تصاویر جدید ماهواره ای نشان می دهند که ساخت اولین رآکتور تحقیقاتی سعودی همچنان ادامه داشته و طبق نظر کارشناسان، احتمالا در سال جاری به پایان خواهد رسید. در تصاویر گرفته شده از کارگاه ساختمانی در شهرک ملک عبدالعزیز در نزدیکی ریاض، می توان دیگ های فولادین رآکتور را مشاهده کرد. این تاسیسات توسط یک شرکت آرژانتینی تهیه و تحویل داده شده اند. حتی اگر تا پایان سال ساخت این رآکتور به پایان برسد، این تاسیسات تنها زمانی شروع به کار خواهند کرد که ذخایر سوخت هسته ای مورد نیاز تامین شده باشند. این سوخت های هسته ای نیز به نوبه خود زمانی به عربستان سعودی تحویل داده خواهند شد که توافق جدیدی را با آژانس بین المللی انرژی هسته ای و آمریکا امضا کند. دقیقا مشکل بر سر همین موضوع است.

اگرچه عربستان در سال ۱۹۸۸ وارد معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای NPT گردید و در سال ۲۰۰۵ نیز توافق تضمینی را امضا کرد که به آژانس بین المللی انرژی هسته ای امکان و اجازه بازرسی ونظارت را می دهد. اما به طور همزمان پروتکل مقادیر اندک SQP را امضا کرد که کشورهای با فعالیت اندک هسته ای را از نظارت دقیق و شدید آژانس مستثنی می کند. هنگامی که آژانس در این توافق تغییراتی ایجاد کرد و مفاد آن را سختگیرانه تر ساخت، عربستان از امضای نسخه جدید آن سر باز زد.

به منظور ادامه تجارت فناوری هسته ای و جلوگیری همزمان از توسعه برنامه هسته ای نظامی، آمریکا به همراه چند ده کشور دیگر به اصطلاح توافق ۱۲۳ را تهیه و امضا کرده اند. هدف اصلی این توافق: به منظور دستیابی به مواد قابل استفاده برای مصارف نظامی، باید اورانیوم را غنی کرد یا از  طریق پردازش دوباره سوخت های مصرف شده پلوتونیوم تهیه نمود. بر اساس توافق ۱۲۳ و برخلاف توافق تضمینی آژانس بین المللی انرژی هسته ای، اجازه هر نوع غنی سازی و  پردازش دوباره را می دهد.

از دهها سال پیش درخواست برای عاری سازی منطقه خاورمیانه از سلاح های کشتار جمعی و در رأس آنها سلاح هسته ای به اضافه سلاح شیمیایی و بیولوژیکی مطرح است. کشورهای عراق و لیبی و سوریه در این چارچوب هدف قرار گرفتند.

«القدس العربی» چاپ لندن در تحلیلی می نویسد: خطرناک ترین مساله، به راه افتادن مسابقه هسته ای بی سابقه در خاورمیانه است که رویکرد عربستان برای دستیابی به فناوری هسته ای، زمینه ساز این مسابقه خطرناک است. عربستان هدف خود را تنوع بخشیدن به منابع انرژی اعلام کرده است اما هدف واقعی به عقیده ناظران، رقابت با ایران است. این مسابقه یعنی این که عربستان درهای خزانه خود را باردیگر برای چپاول شدن باقیمانده داراییهای ذخیره شده نفتی باز کرده است.

هزینه برنامه هسته ای عربستان چندین برابر هزینه ای است که کشورهای دیگر برای طرح های مشابه صرف می کنند و غربی ها تا زمانی که موجودی خزانه عربستان به سمت آنها سرازیر می شود مشکلی در این زمینه نمی بینند. هسته ای شدن را می توان به مثابه ریختن هیزم بر آتش شعله ور در منطقه دانست چرا که ساخت نیروگاه های هسته ای، چالش های امنیتی جدی ایجاد خواهد کرد به خصوص اگر انتقال دانش و فناوری هسته ای بدون محدودیت و نظارت صورت گیرد.

«نویه زوریشر سایتونگ» چاپ سوئیس هم گزارش داد؛ در واشنگتن نگرانی ها درباره عدم امضای هر گونه توافق درباره غنی سازی و آماده سازی دوباره اورانیوم از سوی این کشور افزایش می یابد. این نکته که عربستان سعودی طی سال های اخیر آشکارا در پی رقابت هسته ای با ایران بوده، به این نگرانی ها دامن می زند.

برای کشوری مانند عربستان سعودی که به خاطر رقابت و خصومت با ایران همه گزینه ها را بر روی میز گذاشته، این توافق ها عاملی نامطلوب در نظر گرفته می شوند. برای برخی محافل اقتصادی و تجاری در آمریکا نیز توافق ۱۲۳ مانعی بر سر راه تجارتی پرمنفعت به شمار می رود.

بدین ترتیب، مناقشه بین دولت ترامپ و مجلس نمایندگان کنگره که در تسلط حزب دموکرات قرار دارد، قابل درک است. این بی اعتمادی و نگرانی در کنگره سه علت دارد: عامل اول این است که مایکل فلین، مشاور امنیتی پیشین ترامپ در معاملات هسته ای مخفیانه با عربستان سعودی دست داشته و احتمالا قوانینی را نقض کرده است. عامل دوم، جارد کوشنر داماد ترامپ رابطه نزدیکی با محمد بن سلمان دارد. عامل سوم، وجهه عمومی عربستان سعودی به علت قتل جمال خاشقجی و جنگ خونین یمن در آمریکا بسیار تیره و تار شده است. تا پیش از این، به ندرت تمایل قابل توجهی برای چشم پوشی و نادیده گرفتن تقصیرات و کاستی های عربستان سعودی وجود داشت. اکنون دیگر چنین اراده ای وجود ندارد.

«آونیره» چاپ ایتالیا هم گزارش داد؛ وزیر انرژی آمریکا اقدام به تصویب شش مجوز برای فروش فناوری غیرنظامی به ریاض نموده است. دغدغه های مربوط به قتل خاشقچی و دخالت محمد بن سلمان در این ماجرا به بوتۀ فراموشی سپرده شده است. این مسأله که ریاض قصد دارد برنامۀ اتمی خود را توسعه بخشد از نوامبر سال ٢٠١٧ معلوم بود. محمد بن سلمان در این باره با مطبوعات آمریکا سخن گفته بود. همچنین موافقت ترامپ با این طرح به منظور مهار جاه طلبی های ایران در منطقۀ خاورمیانه نیز مشخص بود. با وجود این پس از قتل جمال خاشقجی، روزنامه نگار سعودی در کنسولگری این کشور در استانبول، این پرونده متوقف شده بود.

«رای الیوم» چاپ لندن هم نوشت که دونالد ترامپ قصد دارد این بار به جای حمایت از گروه‌ های تروریستی، برخی دولت ‌های منطقه را علیه ایران تجهیز کند. نشانه‌ چنین قصدی نیز فراهم شدن شرایط برای یک مسابقه‌ تسلیحاتی است. مسابقه ‌ای این بار از جنس سلاح‌ های هسته‌ای. پیشرفت‌ های هسته ‌ای ایران به ۲۰% غنی ‌سازی اورانیوم رسیده بود که با حد نصاب لازم برای ساخت بمب اتمی بسیار فاصله داشت. با توافق برجام و محدودیت ایران تحت نظارت سازمان ‌های بین‌المللی، پیشرفت برنامه‌ های هسته‌ای متوقف شد. اما ترامپ به شکلی از خطر ایران صحبت می ‌کند که گویی بمب اتمی دارد!

این اولین اقدامی است که به دیگر کشورها تلقین می‌کند در خطرند. نتیجه‌ چنین احساس خطری، تلاش برای به دست آوردن سلاح هسته‌ای است. چون دیگران امنیت خود را در گرو خرید فناوری و تسلیحاتِ بیشتر خواهند دید. این دقیقاً همان شرایطی ا‌ست که ترامپ به دلیل تخاصم بین ایران و عربستان، برای بن سلمان به وجود آورده است. تقابل‌های ایدئولوژیک برخی کشورهای عربی با ایران، به راحتی تقابل‌های سختِ غیرضروری را بیشتر می‌کند. ایالات متحده از بزرگنمایی خطر ایران برای متحدان عربش، یک هدف مهم دیگر هم دارد و آن غفلت از خطرات بزرگ اسرائیل است. ساعاتی بعد از اینکه ترامپ، جولان را به اسرائیل هدیه داد خبر آمد که وزیر انرژی آمریکا به ساخت دو نیروگاه اتمی در عربستان سعودی کمک خواهد کرد. ترامپ می‌ خواهد با یک وعده، نشان دهد منافع اسرائیل و عربستان را باهم مدنظر دارد و بن سلمان فکر می‌ کند که می ‌تواند با پول، فناوری هسته‌ای بخرد. فناوری‌ ای که طبق راهبردهای کلان آمریکا در خاورمیانه، فقط و فقط باید در اختیار اسرائیل باشد.

عربستان سعودی هزینه های اهداف ترامپ را پرداخت خواهد کرد، اما سلاح اتمی نخواهد گرفت. چرا؟ مهمترین دلایل این ادعا را می توان اینگونه بیان کرد:

  1. فروش فناوری هسته‌ای در آمریکا غیرقانونی بوده و دولت ترامپ، بدون اطلاع کنگره چنین قولی داده‌ است. حالا نمایندگان هر دو حزب، متفق ‌القول نسبت به قراردادهای غیرعادی دولت ترامپ هشدار می ‌‌دهند. آنان در گزارش‌ هایی احتمال داده ‌اند که کاخ سفید، اصول امنیت ملی آمریکا را در حوزه فناوری دور می ‌زند.
  2. ریسک و خطر ائتلاف با ترامپ بسیار زیاد است. دولت ترامپ از تمام دولت ‌های امریکایی بدعهدتر بوده و ایالات‌ متحده را از بسیاری توافقات رسمی بین ‌المللی خارج کرده است. انکار چنین توافق محرمانه و غیرقانونی ‌ای برای دولت ترامپ، ساده خواهد بود.
  3. ممکن است ترامپ، در دور بعدی انتخابات، مقام ریاست جمهوری را از دست بدهد. وزیر انرژی ترامپ، بطور مخفیانه مجوز فروش تجهیزات و فناوری هسته ‌ای را به شش شرکت آمریکایی داده است. تصور کنید برای دولت بعدی و حتی همین دولت ترامپ، لغو و ممنوعیت این مجوزها چقدر راحت است.

*جلال بهمنی/ روزنامه نگار

نظرات: